St. Dominicus
Overweging van Wijbe Fransen OP, 9 aug. 2026
Eerste lezing: Uit het boek Handelingen 10: 37 - 43
Evangelie: Romeinenbrief 10: 12 - 17
Lees of print je de overweging liever als PDF? Die vind je hier.
Hier vind je alle overwegingen.
Overweging
Dominicus werd geboren, toen er al 2 kruistochten geweest waren om het heilig Land te bevrijden van de Saracenen, moslims die het voormalige Joodse land bezetten. Onder leiding van de katholieke kerk en onder het motto ‘God wil het’, namen duizenden deel aan deze kruistochten. Soms mondden ze uit in een moordpartij of in het schofferen van de orthodoxe christenen in Constantinopel.
Heel bijzonder was het dat zij het heilig Land, en daarmee het optreden van Jezus, dichterbij brachten in Europa. Er ontstond een bijbels reveil – en dat in een tijd dat de Bijbel nog lang niet als boek werd gedrukt, en enkel in haar Latijnse vertaling – de Vulgaat – werd overgeschreven op boekrollen of codices.
In zijn tijd konden de meeste mensen niet lezen en schrijven en was de kennis van het geloof erg dun. Er werd weinig aan catechese en prediking gedaan. Maar zie! Men leefde mee met de kruistochten. En de personen en plaatsen van het land van Christus werden opeens heel concreet! Zo concreet dat men Jezus zag rondtrekken met de apostelen, de Blijde Boodschap vertellend met tekenen van barmhartigheid. Het leek wel of Jezus opnieuw tot leven kwam: vooral de méns Jezus, de árme Jezus. Er ontstonden vele nieuwe, religieuze groepen: o.a. de Franciscanen en Dominicanen, maar ook de Waldenzen en Albigenzen of Katharen.
Deze laatste groep wees al het lichamelijke en materiële af. Bijv. het huwelijk, maar ook de Incarnatie of Menswording, het kerngeheim van het christendom, en de sacramenten. En daarmee plaatsten zij zich buiten de Kerk.
Dominicus zal veel met hen te maken krijgen, hen vaak erop wijzen dat de Eeuwige de Heer is van het geestelijke en materiële en de Vader van Jezus. Bekend is zijn nachtelijk gesprek met de kathaarse herbergier, maar ook zijn stichten van religieuze gemeenschappen van vrouwen – het eerst in Prouille -, waarvan verscheidene kathaars waren geweest.
Alle genoemde groepen wilden Jezus, die geen steen had om zijn hoofd op neer te leggen, volgen in zijn eenvoud en onthechting. Er ontstond een brede armoedebeweging. Vaak om, uit liefde voor Jezus, Hem na te volgen. Soms ook als kritiek op de rijkdom van de bestaande ordes. Zo zullen o.a. de nieuwe ordes van Franciscanen en Dominicanen bedelordes genoemd worden. Ze gaan met bijna niets op weg en leven van de goedgeefsheid, waar het evangelie van vandaag toe oproept.
Dominicus beoefende reeds als kanunnik in Osma, Spanje, de contemplatie: het geheim van het leven, de wereld, jezelf zien in het perspectief van de Eeuwige.
Hij zou dat heel zijn leven blijven doen: ‘Hij sprak mét God of óver God’, zouden zijn broeders na zijn dood van hem getuigen.
Toen hij met zijn bisschop Diego Zuid-Frankrijk passeerde, leerde hij de vreemde ketterij van de Katharen kennen. Hij besloot, aanvankelijk met Diego, daar te gaan preken. Toulouse werd het centrum van hun prediking. Verscheidene mannen sloten zich bij Dominicus aan.
Rome zag met bezorgdheid dat velen zich aangetrokken voelden tot de Katharen en Waldenzen. Maar ook zag ze dat er vele nieuwe groepen ontstonden, die de hervormingsbeweging van de kerk zeer serieus namen. Daarom riep ze in 1215 een concilie bijeen: het Concilie van Lateranen. Dit bepaalde dat de nieuwe, religieuze groepen allen als basisregel de regel van Augustinus zouden nemen. Dit gold ook voor de Dominicanen.
Nu dacht Dominicus aanvankelijk aan een groep predikers binnen het bisdom Toulouse, waar hij een jaar of 10 het evangelie verkondigd had! Om toestemming te verkrijgen voor zulk een diocesane orde, ging hij begin 1216 naar Paus Honorius III. Te voet, zoals gewoonlijk! Maar de paus bleek een meer mondiale Orde voor ogen te hebben, ook omdat de invloed van de Katharen zich niet beperkte tot Zuid-Frankrijk, maar zich verspreidde tot in Italië, Duitsland en Spanje.
Dominicus consulteerde daarop zijn broeders in Toulouse en ook die gingen akkoord. Zo werd in principe de Orde van de Predikers in december 1216 goed gekeurd door de zojuist gekozen paus Innocentius III en warm aanbevolen. Kort daarop stroomden vele nieuwe broeders toe en zond Dominicus hen twee aan twee naar belangrijke universiteitssteden, zoals Parijs en Bologna, om goede theologie te ontvangen en om conventen van prediking te vormen.
Zeker niet alle broeders waren priester, maar wel kregen zij een goede theologische opleiding. Daarnaast sloten zich lekenbroeders aan, die voor de tijdelijke zaken moesten zorgen, om de andere broeders vrij te houden voor de studie en de prediking. Ook buiten de conventen wilden leken Christus van nabij volgen: de zogenoemde broederschappen van boetvaardigheid. Zij legden zich toe op zieken- en armenzorg. Dezen werden zeer talrijk na de dood van Dominicus.
Ze zijn de voorlopers van wat wij nu de Dominicaanse lekenbeweging noemen (DLN in Ned.).
Dominicus heeft veel gereisd en onderweg gepreekt. Wat zou ik graag een van zijn preken willen lezen! Maar er is hoegenaamd niets op schrift van hem bewaard gebleven – op een korte brief naar de zusters in Madrid na!
Wel zijn er de getuigenissen van zijn confraters na zijn dood. We kennen zijn 9 gebedshoudingen, zoals uitgestrekt in gebed op de grond liggend, voor het kruis staande of de heilige Schrift lezende. ‘s Nachts kon hij uren bidden en wenen om de zondaars.
Mij dunkt dat hij de mens geworden Jezus voor zich zag en via Hem het geheim van God schouwde. Dominicus is waarschijnlijk net 48 jaar geworden. Hij stierf op 6 aug. in 1221, na 2 keer nog een algemene kapittelvergadering voorgezeten te hebben.
Beste geloofsgenoten, wíj leven in een totaal andere tijd. Een tijd van secularisatie, waarin het Godsbesef van velen verdwenen lijkt te zijn, waarin de rede voorop staat en de nadruk valt op wat men kan zien en meten. Alsof je liefde, vertrouwen en gerechtigheid kunt meten!
We bevinden ons in de tijd van AI, die vragen naar waarheid en menselijke verantwoordelijkheid oproept. We leven in een tijd van verharding, van agressie en verlies van barmhartigheid, tot in het land van Jezus toe. En tegelijk hunkert onze tijd naar meer menselijkheid.
Ook wij kunnen nu de mens geworden Jezus ontmoeten: in de evangelies, in het breken van zijn Brood, in gesprekken en in de hartelijke omgang met elkaar. We kunnen Jezus ontmoeten in zijn kritisch kijken naar de waarden van het leven, maar ook in zijn compassie met de lijdende mens, in zijn trouw jegens ons om te lijden en op te staan. Jezus is bij wijze van spreken het raam, waardoor wij de Bron van Liefde en Wijsheid en Barmhartigheid vermoeden, die onze onrustige wereld wil omarmen.
Het is die Bron waaruit Jezus totaal leefde en waarvan ook Dominicus dronk, onze stichter, die wij vandaag dankbaar herdenken en wiens laatste woorden waren:
“Mijn kinderen, deze erfenis laat ik jullie na:
hebt elkaar lief,
blijft nederig,
maakt van de vrijwillige armoede je schat.”
